De unieke insteek van de Art Brut Biënnale 2022

Dat een psychische kwetsbaarheid juist ook een kracht kan zijn, bewijst de Art Brut Biënnale 2022 die van 14 tot en met 22 mei plaatsvindt in het centrum van Hengelo. Deze tweejaarlijkse kunstmanifestatie biedt ruim 150 beeldend kunstenaars met die kwetsbaarheid een podium om hun prachtige, intense en authentieke Art Brut (letterlijk: rauwe kunst) aan de bezoekers en elkaar te tonen. Deelnemers Tessa, Burga, Milou en Ilona vertellen over de rol die hun kunstvorm in hun leven speelt en de reden waarom ze hun werk exposeren. ‘Ik wil het taboe rondom mijn psychische aandoening doorbreken.’

Deelnemer:    Tessa
Leeftijd:          24 jaar
Kunstvorm:    Tekenen

‘Ik teken om mijzelf een spiegel voor te houden’

Creativiteit zit Tessa in het dna. Haar moeder knapt meubels op en haar zus is afgestudeerd als grafisch vormgever. Zelf is Tessa een jaar of zeven als ze voor het eerst samen met haar zus en buurmeisje tekenles krijgt van haar buurvrouw, zo vertelt ze onder het genot van een kop thee in haar appartement in Nijverdal. ‘Die buurvrouw leerde ons op verschillende manieren tekenen. Met kleurpotlood, krijt, acrylpotlood, maar ook met houtskool.’ Zeventien jaar later tekent Tessa niet alleen, ze doet ook aan haken, diamond painting en punching needle, maar tekenen blijft haar favoriete kunstvorm. ‘In al die jaren ben ik steeds beter geworden, maar ik ben nog lang niet uitgeleerd. Dat maakt tekenen ook zo leuk.’

Rustgevend

Het is trouwens niet zo dat Tessa alleen tekent om steeds beter te worden. Het geeft haar ook rust in haar hoofd. ‘Hoewel ik pas 24 jaar ben, heb ik al best veel meegemaakt in mijn leven. Ik heb een posttraumatische stressstoornis, autisme en soms hoor ik stemmen in mijn hoofd. Op de momenten dat ik me niet lekker voel, ga ik tekenen. Dat kan van alles zijn: een leeuw, een paardenoog of Disney-karakters zoals Tinkerbell. Soms gebruik ik een afbeelding op Pinterest als inspiratiebron en soms probeer ik puur mijn gedachten op papier te zetten. Op die manier houd ik mezelf namelijk een spiegel voor en kan ik weer verder komen. Voor sommigen is dat te confronterend, maar voor mij werkt het heel goed.’

Taboedoorbrekend

Die persoonlijke tekeningen van haar gedachten laat Tessa ook op Art Brut zien. ‘Ik hoop dat ze ervoor zorgen dat mensen makkelijker over psychische aandoeningen en stemmen in hun hoofd gaan praten en dat het taboe wordt doorbroken. Daarnaast wil ik inspiratie opdoen uit het werk van de andere kunstenaars. Ik ben er sowieso van overtuigd dat ik op creatief en emotioneel vlak rijker word door mijn deelname aan de Art Brut Biënnale.’

Deelnemer:    Burga en Milou
Leeftijd:          79 en 27 jaar
Kunstvorm:    Keramiek

‘Je ziet mijn emoties terug in mijn keramiek’

In tegenstelling tot Tessa, die voor het eerst meedoet aan Art Brut, zit in Enschede een keramiekgroep die dit jaar al voor de derde keer deelneemt aan de kunstmanifestatie in Hengelo. Twee van de groepsleden zijn de goedlachse en praatgrage kunstenaars Milou en Burga. ‘Elke woensdagochtend komen we van 10.00 tot 12.00 uur samen in het Robson-gebouw dat op zo’n 300 meter van onze woongroep ligt’, aldus Burga. ‘Het is heel gezellig en we maken leuke dingen van keramiek zoals olifantjes, kikkers, zeemeerminnen, een octopus, vreemde vogels, sneeuwpoppen, koningin Beatrix of een engeltje met een drol op haar hoofd.’ Maar daarover later meer.

Elk stuk is uniek

Met ruim 10 jaar ervaring is Burga inmiddels een echte specialist op het gebied van keramiek en ook het werk van Milou wordt na drie jaar steeds mooier vindt ze zelf. ‘In het begin dacht ik dat ik nooit zou kunnen keramieken, want ik ben helemaal niet handig. Gelukkig leggen onze begeleiders Gea en Carien stap voor stap uit hoe we van een simpel bolletje klei een prachtig kunstwerk kunnen maken. Ik merk dat ik echt een stukje van mijzelf in de beelden stop. Je ziet mijn emoties ook terug in mijn keramiek. Is het wat chaotisch in mijn hoofd, dan wordt mijn beeldje ook chaotisch. En ben ik vrolijk, dan zie je dat aan de bloemetjes die ik toevoeg. Het leukste aan keramiek vind ik dat elk stuk uniek is.’

Dubbel van het lachen

En zo komen we weer terug bij Burga, die ooit een engel maakte die een drol op haar hoofd droeg. ‘Tijdens de tentoonstelling kwam een mevrouw naar me toe die me vroeg waarom ik dit beeld had gemaakt. We lagen dubbel van het lachen en ik dacht dat ik niet meer bijkwam. Daarom heb ik ook zo’n zin in de biënnale, want ik vind het super dat we als groep ons werk aan al die bezoekers mogen tonen en erover kunnen praten.’ Daar is Milou het helemaal mee eens. ‘Als het aan mij ligt, gaan Burga, ik en de anderen nog jaren door met kleien en keramieken.’

Deelnemer:    Ilona
Leeftijd:          33 jaar
Kunstvorm:    Dichten

‘Ik dicht voor de lol, maar het werkt ook therapeutisch’

Net als Milou, Burga en Tessa is het ook bij Ilona uit Nijverdal alweer jaren geleden dat ze verliefd werd op haar favoriete kunstvorm, namelijk dichten. Ilona: ‘Ik heb een vorm van autisme, waardoor ik het heel moeilijk vind om in een gesprek mijn emoties uit te leggen. Ook toen mijn vader in 2014 na een hartinfarct in het ziekenhuis kwam te liggen. Daarom ben ik gedichten gaan schrijven. Ik vind het heerlijk om achter de laptop te kruipen, mijn hoofdtelefoon met muziek op te zetten en dan geconcentreerd aan de slag te gaan en de tekst net zolang bij te schaven tot ik tevreden ben.’

Veel positieve reacties

Inmiddels staat de teller op ruim 90 Engelstalige en 198 Nederlandstalige gedichten, zo vertelt Ilona. ‘In eerste instantie koos ik voor het Engels, omdat ik die taal mooier vind. Maar omdat ik alle gedichten op mijn website www.lifespoems.com zet en mensen aangaven dat ze de Engelse taal niet altijd snappen, ben ik op het Nederlands overgestapt. Het is leuk om te zien dat familie, vrienden, collega’s en bezoekers van mijn website zo positief zijn. Soms schrijf ik een gedicht voor een ander, maar meestal voor mijzelf. Ik behandel dan onderwerpen en gevoelens die me bezighouden.’

Gedichten voordragen

Op de website en in haar keurig samengestelde gedichtenmap staan teksten met veelzeggende titels zoals “Mijn stenen muur”, waarin Ilona beschrijft hoe ze als het ware een stenen muur om haarzelf heeft gebouwd die ze graag wil afbreken. ‘In principe schrijf ik voor de lol, maar het werkt ook therapeutisch. Doordat ik mijn gedichten met anderen deel, wil ik het gesprek over mijn psychische labeltje op gang brengen, zodat mensen ontdekken dat ze niet de enige zijn met dergelijke gevoelens en emoties. Daarom heb ik “ja” gezegd toen ik werd gevraagd of ik mijn gedichten voor wil dragen tijdens de Art Brut Biënnale. Ik vind het doodeng, maar ik ga het toch doen!’

Geïnteresseerd?

De Art Brut Biënnale 2022 vindt plaats van 14 t/m 22 mei in het centrum van Hengelo. Meer informatie lees je op https://artbrutbiennale.nl.

Teksten en fotografie: Theo Smits